بررسی تطبیقی ثمرات حقیقت نفس در مباحث خداشناسی بر اساس نظر علامه حلی و خواجه نصیر الدین طوسی

نوع مقاله : مقاله علمی ترویجی

نویسنده

طلبه سطح سه رشته فلسفه اسلامی مدرسه علمیه عالی نواب مشهد

چکیده

یکی از مسائل فطری انسان خداشناسی و خداجویی است؛ ازاین‌رو نیاز به پاسخ دقیق و قانع‌کننده دارد؛ چراکه نیاز فطری هیچ‌گاه خاموش نمی‌شود، مگر آنکه تأمین شود. نفس انسان مدرِک یکی از مقدمات ضروری شناخت خداوند است؛ از همین‌رو نوع تبیین حقیقت انسان اهمیت بسیاری دارد. در نوشته پیش‌رو به روش توصیفی _ تحلیلی دیدگاه علامه حلی و خواجه‌نصیرالدین تبیین و تأثیر این دو مبنا در مسائل خداشناسی بررسی شده است. برای بیان تأثیر دو مبنای یادشده در خداشناسی، ابتدا دیدگاه دو عالم بزرگوار مطرح و سپس ثمرات دو دیدگاه در سه بخش ذات و افعال و صفات بررسی می‌شود. در پایان، چند ثمره استقراء شده است. در انسان مجرد، امکان معرفت خداوند هست برخلاف دیدگاه علامه حلی، همچنین طریق و حدود کسب معرفت در انسان مجرد از طریق حس و عقل و شهود ممکن است و حدود معرفت به میزان سعه وجودی است برخلاف انسان مادی که منحصر در ابزار حس و علوم جزئی است، طبق مبنای تجرد، توقیفیت یا غیر توقیفیت صفات و اشتراک معنوی یا لفظی، هردو نظر قابل‌توجیه است برخلاف انسان مادی، توقیفیت و اشتراک لفظی درست اند. ظاهر رؤیت خداوند در ادله طبق تجرد قابل‌توجیه است برخلاف نظر مادی، تنها انسان مجرد تمام مراتب توحید را دارد، همچنین تنها در مبنای تجرد، علم الهی به ذات توسط علم انسان به ذات ثابت شود، و همچنین غرض‌مندی و خلقت حکیمانه انسان تنها طبق نظر تجرد ثابت می‌شود.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


  1. قران کریم

    منابع فارسی

    1. مصباح یزدی، محمد تقی، (1396)، خداشناسی (مجموعه کتب اموزشی معارف قران)، محقق: امیررضا اشرفی، چاپ سوم، قم: انتشارات موسسه اموزشی و پژوهشی امام خمینی.
    2. مکارم شیرازی، ناصر، (1371)، تفسیر نمونه، چاپ دهم، تهران: دار الکتب الإسلامیة.
    3. نصیرالدین طوسی، محمد بن محمد، (1374)، آغاز و انجام (به ضمیمه تعلیقات)، چاپ چهارم، تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
    4. نعمه، عبد الله، (1367)، فلاسفه شیعه، چاپ اول، تهران: سازمان انتشارات و آموزش انقلاب اسلامی.
    5. دیباجی، سید محمدعلی؛ پاشایی، سعید، (1398)، «مسئله تجرد نفس از دیدگاه سید مرتضی و علامه حلی»، فصلنامه انسان پژوهی دینی، ش41، ص93-116.

    منابع عربی

    1. ابن خزیمه، محمد بن اسحاق، (1431ق)، التوحید و إثبات صفات الرب عزوجل، مصحح: ابومالک احمد علی ریاشی، مصر: مکتبة العلوم و الحکم.
    2. ابن سینا، حسین بن عبد الله، (1371)، المباحثات، قم: بیدار.
    3. ابن سینا، حسین بن عبد الله، (1379)، النجاة، تهران: دانشگاه تهران.
    4. ابن سینا، حسین بن عبد الله،_ (1375)، النفس من کتاب الشفاء (تحقیق علامه حسن‌زاده آملی)، قم: مکتب الإعلام الإسلامی.
    5. ابن فارس، احمد بن فارس، (1404ق)، معجم مقاییس اللغة، چاپ اول، قم: مکتب الاعلام الاسلامی.
    6. تهانوی، محمد اعلی بن علی، (۱۹۹۶م)، موسوعة کشاف إصطلاحات الفنون و العلوم، بیروت: مکتبة لبنان ناشرون.
    7. حلی، حسن بن یوسف، (1982م)، نهج الحق و کشف الصدق، محشی: فرج‌الله حسینی، بیروت: دار الکتاب اللبنانی.
    8. حلی، حسن بن یوسف،(1386)، معارج الفهم فی شرح النظم، محقق عبد الحلیم حلی، قم: دلیل ما.
    9. حلی، حسن بن یوسف، (1426ق)، تسلیک النفس إلی حظیرة القدس، محقق فاطمه رمضانی، قم: مؤسسة الإمام الصادق علیه السلام.
    10. حلی، حسن بن یوسف، (1370)، الباب الحادی عشر (مفتاح الباب)، محقق: مهدی محقق، مشهد: مؤسسه چاپ و انتشارات آستان قدس رضوی.
    11. حلی، حسن بن یوسف، (1413ق)، کشف المراد فی شرح تجرید الإعتقاد، مصحح: حسن حسن زاده آملی، قم: جماعة المدرسین فی الحوزة العلمیة بقم.
    12. حلی، حسن بن یوسف، (1410ق)، الرسالة السعدیة، مصحح عبد الحسین محمد علی بقال، قم: کتابخانه عمومی حضرت آیت‌الله العظمی مرعشی نجفی (ره).
    13. حلی، حسن بن یوسف، (1387)، الأسرار الخفیة فی العلوم العقلیة، چاپ دوم، قم: بوستان کتاب قم.
    14. حلی، حسن بن یوسف، (1363)، أنوار الملکوت فی شرح الیاقوت، چاپ دوم، قم: الشریف الرضی.
    15. حلی، حسن بن یوسف، (1402ق)، رجال العلامة الحلی، چاپ دوم، قم: الشریف الرضی.
    16. حلی، حسن بن یوسف، (1404ق)، مجموعة الرسائل، چاپ اول، قم: کتابخانه عمومی حضرت آیت‌الله العظمی مرعشی نجفی (ره).
    17. حلی، حسن بن یوسف، (1415ق)، مناهج الیقین فی أصول الدین، چاپ اول، تهران: منظمة الاوقاف و الشؤون الخیریة دار الأسوة للطباعة و النشر.
    18. حلی، حسن بن یوسف، (1379)، منهاج الکرامة فی معرفة الإمامة، چاپ اول، مشهد مقدس: تاسوعا.
    19. حلی، حسن بن یوسف، (1419ق)، نهایة المرام فی علم الکلام، چاپ اول، قم: مؤسسة الإمام الصادق علیه السلام.
    20. حویزی، عبدعلی بن جمعه، (1415ق)، تفسیر نور الثقلین، چاپ چهارم، قم: اسماعیلیان.
    21. خویی، ابوالقاسم، (1413ق)، معجم رجال الحدیث و تفصیل طبقات الرواة، چاپ پنجم، بی جا: بی‌نا.
    22. راغب اصفهانی، حسین بن محمد، (1412ق)، مفردات ألفاظ القرآن، چاپ اول، بیروت: دار القلم.
    23. زبیدی، محمد ‌بن محمد، (1414قتاج العروس، چاپ اول، بیروت: دار الفکر.
    24. سبزواری، هادی بن مهدی، (1369)، شرح المنظومة (تعلیقات حسن زاده)، تهران: نشر ناب.
    25. شاه‏عبدالعظیمی، حسین، (1363)، تفسیر اثنی عشری، چاپ اول، تهران: میقات.
    26. شوشتری، نور الله بن شریف الدین، (1409ق)، إحقاق الحق و إزهاق الباطل، قم: کتابخانه عمومی حضرت آیت‌الله العظمی مرعشی نجفی.
    27. شهرستانی، محمد بن عبد الکریم، (1415ق)، الملل و النحل (شهرستانی)، محقق: امیر علی مهنا و علی حسن فاعور، بیروت: دار المعرفة.
    28. صدر الدین شیرازی، محمد بن ابراهیم، (1368)، الحکمة المتعالیة فی الأسفار العقلیة الأربعة، جلد9، قم: مکتبة المصطفوی.
    29. صدر الدین شیرازی، محمد بن ابراهیم، (1361)، إیقاظ النائمین، تهران: انجمن اسلامی حکمت و فلسفه ایران.
    30. صدر الدین شیرازی، محمد بن ابراهیم، (1375)، شواهد الرّبوبیّة (مجموعه رسائل فلسفی صدر المتألهین)، تهران: حکمت.
    31. صدر الدین شیرازی، محمد بن ابراهیم، (1363)، مفاتیح الغیب، تهران: انجمن اسلامی حکمت و فلسفه ایران.
    32. طباطبایی، محمد حسین، (1416ق)، نهایة الحکمة، قم: جماعة المدرسین فی الحوزة العلمیة بقم.
    33. طباطبایی، محمد حسین، (1390ق)، المیزان فی تفسیر القرآن، چاپ دوم، لبنان: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات.
    34. طبرسی، فضل بن حسن، (1372)، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، چاپ سوم، ایران – تهران: ناصر خسرو.
    35. طوسی، محمد بن حسن، (1362)، تمهید الأصول فی علم الکلام، مصحح عبدالمحسن مشکوه‌الدینی، تهران: مؤسسه انتشارات و چاپ دانشگاه تهران.
    36. طوسی، محمد بن حسن، (1400ق)، الاقتصاد الهادی إلی طریق الرشاد، تهران: مکتبة چهل ستون العامة و مدرستها.
    37. طوسی، محمد بن حسن، (1406ق)، الاقتصاد فیما یتعلق بالاعتقاد (شیخ طوسی)، بیروت: دار الأضواء.
    38. طوسی، محمد بن حسن،(بی‌تا)، التبیان فی تفسیر القرآن، مصحح: احمد حبیب عاملی، بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
    39. عضد الدین ایجی، عبد الرحمان بن احمد، (بی‌تا)، شرح المواقف، شارح: جرجانی، علی بن محمد، محشی: حسن بن محمد چلبی و عبد الحکیم بن شمس الدین سیالکوتی، مصحح: محمد نعسانی حلبی، قم: الشریف الرضی.
    40. علیاری تبریزی، علی بن عبدالله، (1412ق)، بهجة الآمال فی شرح زبدة المقال، مصحح: هدایت الله مسترحمی، تهران: بنیاد فرهنگ اسلامی کوشانپور.
    41. فارابی، محمد بن محمد، (1381)، شرح فصوص (للغازانی) (فصوص الحکمة و شرحه)، تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.
    42. فراهیدی، خلیل بن احمد، (1409ق)، کتاب العین، چاپ دوم، قم: نشر هجرت.
    43. فیض کاشانی، محمد بن شاه مرتضی، (1428ق)، عین الیقین، مصحح فالح عبدالرزاق عبیدی، بیروت: دار الحوراء.
    44. قاضی عبدالجبار بن احمد، (بی‌تا)، المغنی فی أبواب التوحید و العدل، بی جا: بی‌نا.
    45. لاهیجی، عبد الرزاق بن علی، (بی‌تا)، شوارق الإلهام فی شرح تجرید الکلام، چاپ اول، بی جا: بی‌نا.
    46. مامقانی، عبدالله، (بی‌تا)، تنقیح المقال فی علم الرجال (رحلی)، چاپ اول، بی جا: بی‌نا.
    47. نصیرالدین طوسی، محمد بن محمد، (1373)، اوصاف الاشراف، چاپ سوم، تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
    48. نصیرالدین طوسی، محمد بن محمد، (1405ق)، تلخیص المحصل المعروف بنقد المحصل، چاپ دوم، بیروت: دار الأضواء.
    49. نصیرالدین طوسی، محمد بن محمد، (1425ق)، شرح الاشارات و التنبیهات، چاپ دوم، قم: بوستان کتاب قم.
    50. نصیرالدین طوسی، محمد بن محمد، (1416ق)، قواعد العقائد (مع تعلیقات السبحانی)، چاپ اول، قم: موسسه امام صادق علیه السلام.
    51. نصیرالدین طوسی، محمد بن محمد،(1402ق)، کلمات المحققین، چاپ اول، قم: مکتبة المفید.
    52. نوری، حسین بن محمدتقی، (1429ق)، مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل، چاپ اول، بیروت: موسسة آل البیت (علیهم السلام) لإحیاء التراث.

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده
انتشار آنلاین از تاریخ 05 خرداد 1404
  • تاریخ دریافت: 29 خرداد 1403
  • تاریخ بازنگری: 19 فروردین 1404
  • تاریخ پذیرش: 09 اسفند 1403