https://poa.journals.hozehkh.com/ پژوهش‌های علوم عقلی fa daily 1 Sun, 26 Jan 2025 00:00:00 +0330 Sun, 26 Jan 2025 00:00:00 +0330 https://poa.journals.hozehkh.com/article_688.html عشق یکی از مباحث اساسی در روان‌شناسی اجتماعی و از تأثیرگذارترین مقولات در زندگی انسان است؛ بنابراین، شناخت و تحلیل آن می‌تواند در سرنوشت انسان و ابعاد زندگی او نقش مهمی را ایفا کند. فروم و ملاصدرا نیز همانند بسیاری از اندیشمندان دیگر به این مسئله پرداخته‌اند. این نوشتار به برخی مسائل بنیادین و نظری درباره عشق از نگاه این دو اندیشمند پرداخته و شباهت‌ها و تفاوت‌های این دو دیدگاه را در باب تعریف عشق، هدف عشق‌ورزیدن، چگونگی سریان عشق، خصوصیات عشق، انواع عشق، مراتب طولی یا عرضی عشق، عشق زمینی، نسبت عشق به خود با دیگرخواهی، نسبت عشق به خود با خودخواهی و عشق به خدا بیان کرده است. پس از بررسی مباحث نظری پیرامون عشق از دید این دو اندیشمند، این نتیجه به دست می‌آید که گرچه نقاط اشتراک بسیاری را در تحلیل انسان از منظر ملاصدرا به‌عنوان یک فیلسوف و فروم به‌عنوان یک روان‌شناس می‌توان یافت، اما بررسی دقیق نشان می‌دهد که دستگاه فکری ملاصدرا به‌عنوان یک فیلسوف دینی درباره مسئله عشق، نسبت به فروم به‌عنوان یک روان‌شناس غیردینی، منسجم‌تر و انسان‌گرایانه‌تر است. https://poa.journals.hozehkh.com/article_689.html https://poa.journals.hozehkh.com/article_690.html سخن سردبیر پژوهش های علوم عقلی استحکام و اساس دین مبین اسلام بر پایه «عقلانیت دینی» و «دیانت عقلانی» شکل گرفته است. رسیدن به این دو امر مهم در پرتو توسعه و تعمیق بخشی به اندیشه­های دینی با کمک روش­های علمی است. دراین میان« فلسفه» و «کلام» نقش مهمی در استحکام بخشی به عقاید دینی و اندیشه­های اسلامی ایفا می­کند. از این رو مدرسه علمیه عالی نواب بستری را جهت طرح و عرضه پژوهش­های علوم عقلی در قالب نشریه علمی- تخصصی پژوهش­های علوم عقلی فراهم ساخته است. لازم به ذکر است با توجه به وسعت معنایی علوم عقلی، نشریه پژوهش­های علوم عقلی پذیرای تحقیقات و مقالات مرتبط با مباحث فلسفی، کلامی و منطقی است. از این رو در شماره اول خود از مقالات زیر بهره­مند شده است: الف: مبانی فلسفه استعلایی کانت و حکمت متعالیه با تاکید بر قانون علیت ب: ارزیابی تحلیلی انگاره همسانی هوش مصنوعی و نفس انسانی ج: بررسی تطبیقی حقیقت نفس از نظر فاضل مقداد و شیخ‌ طوسی د: مقایسه دفاعیه خواجه نصیر الدین طوسی وابن رشد از فلسفه به روایت مصارع المصارع و تهافت التهافت ه: بررسی مقایسه‌ای عقل‌گرایی ابومنصور ماتریدی وابن تیمیه در باب توحید و بازتاب‌های کلامی آن و: تبیین و ارزیابی اصول‌فکری و عقائد بنیادی نقل گرایان شیعیدر پایان از تمامی پژوهشگران علوم عقلی دعوت بعمل می­آید جهت نیل به اهداف ایجاد نشریه، مقالات علمی خود را به دو فصلنامه پژوهش­های علوم عقلی ارسال کنند؛ همچنین از تمامی دست اندرکاران و اساتیدی که در تداوم و ارتقای علمی دو فصلنامه، نقش مهمی را ایفا کرده­اند، کمال تشکر و قدردانی را دارم. سردبیرعلی حسینی سی ­سخت https://poa.journals.hozehkh.com/article_711.html یکی از مسائل فطری انسان خداشناسی و خداجویی است؛ ازاین‌رو نیاز به پاسخ دقیق و قانع‌کننده دارد؛ چراکه نیاز فطری هیچ‌گاه خاموش نمی‌شود، مگر آنکه تأمین شود. نفس انسان مدرِک یکی از مقدمات ضروری شناخت خداوند است؛ از همین‌رو نوع تبیین حقیقت انسان اهمیت بسیاری دارد. در نوشته پیش‌رو به روش توصیفی _ تحلیلی دیدگاه علامه حلی و خواجه‌نصیرالدین تبیین و تأثیر این دو مبنا در مسائل خداشناسی بررسی شده است. برای بیان تأثیر دو مبنای یادشده در خداشناسی، ابتدا دیدگاه دو عالم بزرگوار مطرح و سپس ثمرات دو دیدگاه در سه بخش ذات و افعال و صفات بررسی می‌شود. در پایان، چند ثمره استقراء شده است. در انسان مجرد، امکان معرفت خداوند هست برخلاف دیدگاه علامه حلی، همچنین طریق و حدود کسب معرفت در انسان مجرد از طریق حس و عقل و شهود ممکن است و حدود معرفت به میزان سعه وجودی است برخلاف انسان مادی که منحصر در ابزار حس و علوم جزئی است، طبق مبنای تجرد، توقیفیت یا غیر توقیفیت صفات و اشتراک معنوی یا لفظی، هردو نظر قابل‌توجیه است برخلاف انسان مادی، توقیفیت و اشتراک لفظی درست اند. ظاهر رؤیت خداوند در ادله طبق تجرد قابل‌توجیه است برخلاف نظر مادی، تنها انسان مجرد تمام مراتب توحید را دارد، همچنین تنها در مبنای تجرد، علم الهی به ذات توسط علم انسان به ذات ثابت شود، و همچنین غرض‌مندی و خلقت حکیمانه انسان تنها طبق نظر تجرد ثابت می‌شود. https://poa.journals.hozehkh.com/article_597.html یکی از مسائلی که از ابتدا ذهن بشر را به خود مشغول کرده بیان نسبت بین پدیده هاست. هرکدام از فلاسفه نیز به فرا خور دیدگاه ها و نظریات مختلف خود درباره ی آن به بحث و گفتگو پرداخته اند که معمولا این مباحث ذیل سر فصل علیت گرد آوری شده اند. در این مقاله نویسنده سعی کرده است با بهره گیری از روش کتابخانه ای بعد از بیان مبانی مقدماتی کلی به بررسی تطبیقی دیدگاه دو تن از فیلسوفان بزرگ جهان یعنی امانوئل کانت و صدر الدین شیرازی بپردازد . در نهایت نگارنده به این نتیجه رسیده است که کانت با توجه به دیدگاه شناختی و ساختار فکری خود از علیت به عنوان یکی از مقولات فاهمه و ذهنی سخن به میان آورده و ملاصدرا با توجه به دیدگاه رئالیستی که زمینه فکری خود قرار داده است علیت را به عنوان رابطه حقیقی میان مراتب طولی وجود مطرح کرده است. https://poa.journals.hozehkh.com/article_712.html یکی از مهم‌ترین مسائل فلسفه اولی مسئله حقیقت انسان است. این مسئله از نخستین مسائل فلسفه اولی است. بسیاری از مسائل فلسفه اولی و فلسفه‌های مضاف مبتنی بر بیان حقیقت انسان می‌باشد. دیدگاه‌های بیان‌شده در باب حقیقت انسان، چه در فلسفه اسلامی و چه در فلسفه غرب فراوان است؛ ولی به‌طورکلی می‌توان همه آنها را به دیدگاه‌های یگانه‌انگارانه و چندگانه‌انگارانه تقسیم کرد. برای هرکدام از این دیدگاه‌ها تقسیماتی آمده است که به طور اجمالی ذکر و به شیوه توصیفی _ تحلیلی و همراه با تطبیق بین فلسفه اسلامی و غرب مقایسه شده است. همچنین اشکال عدم اجتماع صفات متضاد مانند مدرِک و غیر مدرِک، مدرَک و غیر مدرَک، و مادی و غیرمادی در یک بعد، بر یگانه‌انگاران مطرح و در ذیل دیدگاه برگزیده چندگانه‌انگارانه دو نفس نباتی و انسانی بررسی شده است. https://poa.journals.hozehkh.com/article_598.html امروزه هوش مصنوعی و رایانه های پیشرفته جزء جدایی ناپذیر زندگی هر انسانی است و زندگی و اشتغال بسیاری از انسان ها بوسیله هوش مصنوعی رقم می خورد. یکی از مهم ترین مسائل حوزه هوش مصنوعی انگاره همسانی هوش مصنوعی با نفس انسانی است، یعنی آیا می توان همان انتظاری و عملکردی که انسان دارد را دقیقا از هوش مصنوعی داشت؟ از آنجا که این مسئله، مسئله تقریبا جدیدی می باشد پاسخ های مناسب موجود نیست و یا غیر محققانه است به همین سبب مقاله حاضر به روش عقلی- تحلیلی و بر مبنای فلسفه اسلامی و فلسفه غرب به ارزیابی نقد های موجود و ارزیابی نظریه همسانی طبق دیدگاه پیوندگرایانه پرداخته است. در نتیجه تحقیق حاضر عدم همسانی هوش مصنوعی بنابر هر دو فلسفه اسلامی و فلسفه غرب، به دلیل عدم امکان همسانی هوش مصنوعی با انسان در قوه اختیار انسانی و عدم همسانی در جنس علم و ادراک، به دست آمده است. https://poa.journals.hozehkh.com/article_713.html انسان برای رسیدن به لذت برتر برآیندی، نیازمند افزایش آگاهی‌های خودش، خاصه مسائل فلسفی است. افزایش آگاهی با ابزارهای گوناگون ممکن است؛ اما ابزار رسانه و خصوصاً فیلم، توانایی بسیار زیادی در انتقال سریع و دقیق معانی گوناگون را دارد؛ به‌ویژه معانی و مفاهیمی که ادراکشان سخت است. در حال حاضر انتقال مفاهیم مهم دینی با فیلم، بسیار کم اتفاق می‌افتد و این باعث می‌شود مردم آگاهی لازم را نداشته، درگیر شبهات شوند و مقدمه لذت برتر را از دست بدهند. یکی از مؤثرترین مفاهیم دینی - فلسفی، مفهوم نفس مجرد است. نفس مجرد لوازمی همچون جسم‌نداشتن و جامعیت مکانی دارد که برای انتقال این مفهوم، پرداختن به لوازم آن ضروری است. راه حل این است که نمای POV در کنار نمای متعادلِ بدون عنصر مثبت، توانایی انتقال صفت جسم‌نداشتن نفس مجرد را دارد. همچنین قراردادن یک موجود در چندین مکانِ یک روایت تکرر زمانی نیز توانایی انتقال صفت جامعیت مکانی نفس مجرد را دارد. https://poa.journals.hozehkh.com/article_661.html یکی از مسائل مهم و بنیادین فلسفه و کلام، بحث ماهیت نفس می‌باشد که از دیر باز مورد توجه اهل علم بوده است. اتخاذ مبنا در حقیقت نفس، در تفسیر و تبیین برخی از مسائل کلامی مانند کیفیت معاد، حیات برزخی، غایت سیر تکاملی انسان و... مؤثر می‌باشد. بنابراین در نوشته حاضر سعی شده است به روش توصیفی و تحلیلی بین دو دیدگاه فاضل مقداد و شیخ طوسی مقایسه تطبیقی صورت گیرد. در این میان فاضل مقداد حقیقت انسان را امر مادی و اجزاء اصلی معرفی می‌نماید و شیخ طوسی، گرچه در مادی بودن نفس با ایشان هم عقیده است، اما مادی بودن انسان را به هیکل محسوس می‌داند. هر یک از دو اندیشمند با استناد به مرجع و متعلق احکام و افعال و ادراک منسوب به انسان و نفی حالات و اقوال دیگر، سعی بر اثبات مدعای خود نموده‌اند، البته شیخ طوسی در تفسیر خود عبارات متعدد دارد؛ برخی عبارات دلالت بر هیکل محسوس دارد و برخی عبارات دلالت بر جسم رقیق دارد و به واسطه این اضطراب رأی نمی‌توان برای اثبات دیگاه هیکل محسوس یا دیدگاه جسم لطیف به تفسیر ایشان استناد نمود. https://poa.journals.hozehkh.com/article_834.html این مقاله به بررسی راه‌حل نوآورانه امام خمینی برای معضل تاریخی سازنده‌های صدق در قضایای سالبه می‌پردازد. نظریه مطابقت با چالش تبیین صدق گزاره‌های سلبی مانند «سقراط پرواز نمی‌کند» مواجه است که به پذیرش واقعیات منفی یا راه‌حل‌های پیچیده متافیزیکی منجر شده است. امام خمینی با ارائه مفهوم «خلوّ صفحة الواقع» راه‌حلی کم‌هزینه و انسجام‌یافته عرضه می‌کند که بر اساس آن، صدق گزاره‌های سالبه نه ناشی از وجود امور عدمی، بلکه نتیجه خالی بودن بستر کاملاً ایجابی واقعیت از محکی گزاره است. این نظریه با بازتعریف ساختار قضیه و جایگزینی «هوهویت» به‌جای «نسبت حکمیه» در گزاره‌های بنیادین، و با تأکید بر «حکایت تصدیقیه» به‌عنوان ملاک صدق، از افزایش موجوداتی با وجود فرضی جلوگیری می‌کند. این نظریه ریشه‌ در اصول حکمت متعالیه مانند اصالت وجود و نیز عرفان نظری دارد و نشان می‌دهد که چگونه این دیدگاه از عهده تبیین صدق گزاره‌های مربوط به معدومات و ممتنعات برمی‌آید. در مقایسه تطبیقی با نظریه‌های معاصر مانند حذف‌گرایی آرمسترانگ و نظریه ناسازگاری، مزایای رویکرد امام خمینی در حفظ انسجام متافیزیکی و پرهیز از پیچیدگی‌های غیرضروری آشکار می‌شود. این پژوهش با روش تحلیلی - متنی نشان می‌دهد که نظریه امام خمینی نه‌تنها راه‌حلی کارآمد برای بحرانی تاریخی در فلسفه اسلامی و غربی ارائه می‌دهد، بلکه الگویی از متافیزیک کمینه‌گرا به معنای پرهیز از وجودات فرضی و نظام‌مند را عرضه می‌کند که قابلیت گفتگو با مباحث معاصر فلسفه تحلیلی را داراست. https://poa.journals.hozehkh.com/article_600.html خواجه نصیرالدین طوسی وابن رشد از جمله کسانی هستند که به دفاع از فلسفه پرداخته‌اند و در این جهت در مقابل غزالی و شهرستانی کتابهای تهافت التهافت و مصارع المصارع را به رشته تحریر درآورده‌اند و هرکدام به شیوه خاص که درواقع به تفاوت مبنایی این دو فیلسوف در دفاع از فلسفه برمی‌گردد، به دفاع از فلسفه یا فیلسوف پرداخته اند. ابن رشد در دفاع خود مواضع متکلمان را به کلی رد می کند و معتقد است متکلمان به معرفت یقینی دست نیافته اند. درواقع دفاع او از فلسفه، دفاع از فلسفه ارسطو است. اما خواجه نصیرالدین طوسی به مخالفت شدید با مواضع متکلمان نپرداخته است و با جایگزین کردن برهان به‌جای جدل به غنای آن نیز کمک کرده است. خواجه برخلاف ابن رشد در دفاع از مواضع فلسفی به فیلسوف خاصی نظر نداشته است و با اینکه شهرستانی در انتقادات خود در میان فیلسوفان بیش از همه به ابن سینا نظر داشته و انتقاداتش متوجه دیدگاه های ابن سینا در کتابهای شفا، اشارات و تعلیقات است، با توجه به ماهیت فلسفه از آن دفاع کرده است. وی براساس روش تعقلی با آوردن براهین قاطع و قواعد فلسفی به تبیین و تقریر استدلالات خود می پردازد و به اشکالات شهرستانی پاسخ می دهد. https://poa.journals.hozehkh.com/article_831.html اتهام غلو (نسبت‌دادن جایگاه الهی به افراد) همواره از سوی بزرگان جریان‌های سلفی، خصوصاً ناصر القفاری، به باورهای شیعه در مسئله امامت وارد شده است. القفاری در آثار خود مواردی مانند نسبت ربانیت، خلق افعال، اشتراک ائمه علیهم‌السلام با پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم در صفت نبوت، توسل به ائمه علیهم‌السلام و مواردی این‌چنین را مصداق غلو دانسته و معتقد است این آموزه‌ها در سیره سلف صالح وجود ندارد و بدعتی شیعی محسوب می‌شود.این پژوهش با روش توصیفی تحلیلی، ابتدا به استخراج و تبیین ادله ناصر القفاری پرداخته، سپس با نقد هر یک از مدعیات او بر پایه منابع قرآنی، روایی و آرای علمای فریقین (به‌ویژه اهل‌سنت) بررسی می‌کند که آیا این اتهامات بر مبانی اعتقادی شیعه منطبق است یا خیر.یافته‌های این تحقیق نشان می‌دهد ادعای غلوانگاری وهابیت، نه‌تنها بر شواهد معتبر استوار نیست، بلکه بسیاری از این باورها در سنت اسلامی، حتی در منابع اهل‌سنت، ریشه دارد و موردتأیید علما و سیره مسلمین است؛ بنابراین، نقدهای القفاری عمدتاً بر درکی ناقص یا کلیشه‌ای از اعتقادات شیعه استوار شده و فاقد انصاف علمی است.   https://poa.journals.hozehkh.com/article_599.html از دیرباز رویکردهای مختلفی همچون عقل‌گرایی و نقل گرایی به مباحث معرفتی در بین مذاهب مختلف کلامی طرح‌شده و ماتریدیان در مقابل سلفیان دارای رویکرد عقلانی به آموزه‌های توحیدی هستند و این تفاوت رویکرد منجر به بروز چندین بازتاب مهم کلامی شده است. ازآنجاکه تفاوت دو دیدگاه ناشی از تفاوت نگاه رهبران دو مکتب است، این تحقیق با روش توصیفی و تحلیلی، به بررسی میزان عقل‌گرایی ابن تیمیه و ابومنصور ماتریدی به عنوان موثرترین افراد در تشکیل ساختار اعتقادی دو مکتب و همچنین به بازتاب‌های کلامی دو دیدگاه در باب توحید می‌پردازد. نتایج به‌دست‌آمده نشان می‌دهد که ابن تیمیه و پیروان او در مورد توحید، عقل‌گرایی کمتری نسبت به ابومنصور ماتریدی و ماتریدیان دارند. این تفاوت در عقل‌گرایی، منجر به بروز پیامدهای قابل‌توجهی نظیر ارائه تقسیمات متفاوت از توحید،تفاوت در نگرش دو مذهب به صفات و افعال الهی ،داشتن رویکردهای گوناگون در ارائه براهین عقلی،تفاوت نگاه به مسئله حسن و قبح شده است. https://poa.journals.hozehkh.com/article_826.html برای درک بهتر تصورات عمومی از مفاهیم دینی و ایجاد زمینه‌ای برای ساخت الگوهای سینمایی دقیق و مبتنی بر معارف اسلامی، ضروری است که سینما به‌عنوان یک ابزار هنری قدرتمند و فرهنگ‌ساز مورد بررسی قرار گیرد و الگوهای ساخته‌شده در آن استخراج شوند. توجه به این الگوها در حال حاضر بسیار محدود است و این غفلت می‌تواند آسیب‌های جدی به باورهای دینی مردم وارد کند، به خصوص الگوهای ناصحیح درباره روح که در برخی گزاره های دینی دریچه معرفت خدا شناخته شده است، خسارات زیان باری را در پی دارد. در میان مفاهیم دینی، روح از جمله مهم‌ترین مفاهیم در نظام فکری اسلام به شمار می‌رود که ویژگی های متعددی برای آن ذکر شده است. در سینما، استفاده از تکنیک‌هایی مانند stroke، کاهش وضوح تصویر یا افزایش celvin برای بازنمایی روح، به جسمانی‌سازی روح و نادیده گرفتن ویژگی‌های عقلی آن مانند فرازمانی بودن و فرامکانی بودن می‌انجامد. فیلم هایی همچون ghost، a ghost story، soul، beetlejuice، cocco، harry poter، contact و... اینگونه هستند که در این میان فیلم enter the void تطابق بیشتری با شاخصه های روح از منظر فلسفه اسلامی دارد. در حالی که تلاش برای نمایش مابازاء برای روح در قاب تصویر، تنها به جسمانی‌سازی آن ختم می‌شود. هنرمند سینما باید با استفاده از ابزارهای سینمایی، بدون نیاز به نمایش مابازاء روح، آن را به شیوه‌ای صحیح و هنری بازنمایی کند. https://poa.journals.hozehkh.com/article_601.html از جمله مهمترین جریانات شیعی مدعی اصلاح در زمان معاصر، گروهی هستند که تنها تاکید بر نقل‌گرائی دارند و در این بین نیز تنها منبع معتبر برای آن ها قرآن کریم است. اعتقادات و اصول فکری این جریان نواندیش، بسیار شبیه به جریان سلفی‌گری رایج میان اهل سنت است. حیدرعلی قلمداران، شریعت سنگلجی، محمد جواد غروی و میرزا یوسف شعار برخی از مهمترین افراد این جریان فکری هستند. در نظر این جریان، برخی از عقاید و اعمال مذهبی رایج میان شیعیان مانند شفاعت، توسل و زیارت از نظر قرآن غیر قابل توجیه است و اگر کسی قرآن را معیار قرار دهد به بطلان این امور حکم خواهد کرد. اگرچه این مدعیات باطل در میان سلفیان اهل سنت و وهابیان، نوظهور نیست و بیان و رد شده است ولی طرح آن از سوی شیعیان و واکاوی ریشه این عقاید در شیعه و پاسخ به آن، مسئله‌ای است که در این مقاله با روش کتابخانه‌ای و با رویکرد تحلیلی به آن پرداخته می‌شود. با مراجعه به قرآن کریم مشخص می‌شود که اشکال اساسی این تفکر، عدم توجه به آیاتی است که در آن‌ها دستور رجوع به اولی‌الامر داده شده و ولی مومنین را امامان معرفی کرده است و در واقع این جریان تنها در ظاهر ادعای معیار بودن قرآن را دارد. همچنین برای جانشینی امامان شیعه و تبعیت از دستورات آنان برخی روایات متواتر مانند حدیث غدیر وجود دارد و ادله عقلی نیز تبعیت از دستورات امامان را اثبات می‌کند.