هستی‌شناسی سلبی و راه‌حل مسئله «سازنده‌های صدق» برای قضایای کاذب و سالبه در اندیشه امام خمینی

نوع مقاله : مقاله علمی ترویجی

نویسنده

دانش آموخته سطح چهار رشته تخصصی حکمت و کلام اسلامی حوزه علمیه خراسان رضوی

چکیده

این مقاله به بررسی راه‌حل نوآورانه امام خمینی برای معضل تاریخی سازنده‌های صدق در قضایای سالبه می‌پردازد. نظریه مطابقت با چالش تبیین صدق گزاره‌های سلبی مانند «سقراط پرواز نمی‌کند» مواجه است که به پذیرش واقعیات منفی یا راه‌حل‌های پیچیده متافیزیکی منجر شده است. امام خمینی با ارائه مفهوم «خلوّ صفحة الواقع» راه‌حلی کم‌هزینه و انسجام‌یافته عرضه می‌کند که بر اساس آن، صدق گزاره‌های سالبه نه ناشی از وجود امور عدمی، بلکه نتیجه خالی بودن بستر کاملاً ایجابی واقعیت از محکی گزاره است. این نظریه با بازتعریف ساختار قضیه و جایگزینی «هوهویت» به‌جای «نسبت حکمیه» در گزاره‌های بنیادین، و با تأکید بر «حکایت تصدیقیه» به‌عنوان ملاک صدق، از افزایش موجوداتی با وجود فرضی جلوگیری می‌کند. این نظریه ریشه‌ در اصول حکمت متعالیه مانند اصالت وجود و نیز عرفان نظری دارد و نشان می‌دهد که چگونه این دیدگاه از عهده تبیین صدق گزاره‌های مربوط به معدومات و ممتنعات برمی‌آید. در مقایسه تطبیقی با نظریه‌های معاصر مانند حذف‌گرایی آرمسترانگ و نظریه ناسازگاری، مزایای رویکرد امام خمینی در حفظ انسجام متافیزیکی و پرهیز از پیچیدگی‌های غیرضروری آشکار می‌شود. این پژوهش با روش تحلیلی - متنی نشان می‌دهد که نظریه امام خمینی نه‌تنها راه‌حلی کارآمد برای بحرانی تاریخی در فلسفه اسلامی و غربی ارائه می‌دهد، بلکه الگویی از متافیزیک کمینه‌گرا به معنای پرهیز از وجودات فرضی و نظام‌مند را عرضه می‌کند که قابلیت گفتگو با مباحث معاصر فلسفه تحلیلی را داراست.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


  1. منابع فارسی

    1. ابراهیمی دینانی، غلامحسین، (1364)، شعاع اندیشه و شهود در فلسفه سهروردی، تهران: انتشارات حکمت.
    2. خمینی، سید روح‌الله، (1376)، مصباح الهدایة الی الخلافة و الولایة، ترجمه: سید احمد فهری، تهران: پیام آزادی.
    3. دهباشی، مهدی، (1395)، «تشکیک در نظریه مطابقت در صدق و کذب قضایا از دیدگاه فلاسفه اسلامی»، مجله پژوهش‌های فلسفی، ش۲۰، ص45–60.
    4. رندل، جان هرمن؛ باکلر، جاستون، (1363)، درآمدی به فلسفه، ترجمه: امیر جلال‌الدین اعلم، تهران: انتشارات سروش.
    5. مصباح یزدی، محمدتقی، (1364)، آموزش فلسفه، تهران: سازمان تبلیغات اسلامی.
    6. مصباح یزدی، محمدتقی، (1383)، نامه مفید، قم: مرکز نشر حقایق.
    7. مطهری، مرتضی، (1375)، شرح مبسوط منظومه، تهران: انتشارات حکمت.
    8. مطهری، مرتضی، (1406ق)، شرح مبسوط بر منظومه حکمت سبزواری، تهران: انتشارات حکمت.
    9. مطهری، مرتضی، (بی‌تا)، نقدی بر مارکسیسم، تهران: انتشارات صدرا.

     منابع عربی

    1. آشتیانی، میرزا مهدی، (1367)، تعلیقه بر شرح منظومه حکمت سبزواری، به اهتمام: عبدالجواد فلاطوری و مهدی محقق، تهران: انتشارات دانشگاه.
    2. آملی، محمدتقی، (بی‌تا)، دررالفوائد؛ تعلیقة علی شرح المنظومة السبزواری، قم: مؤسسه اسماعیلیان.
    3. ابن عربی، محیی‌الدین، (1370)، فصوص الحکم، تحقیق: ابوالعلاء عفیفی، تهران: الزهراء.
    4. حلی، حسن بن یوسف، (1407ق)، کشف المراد فی شرح تجرید الاعتقاد، قم: مؤسسه نشر اسلامی.
    5. خمینی، سید روح‌الله، (1372)، انوار الهدایة فی التعلیقة علی الکفایة، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
    6. خمینی، سید روح‌الله، (1410ق)، مناهج الوصول الی علم الاصول، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
    7. تفتازانی، سعدالدین، (1409ق)، شرح المقاصد، تحقیق: عبدالرحمن عمیره، قم: منشورات الشریف الرضی.
    8. سبزواری، ملاهادی، (1369)، شرح المنظومة، تصحیح و تعلیق: حسن حسن‌زاده آملی، تهران: نشر ناب.
    9. سهروردی، شهاب‌الدین، (1385)، المشارع و المطارحات، تصحیح: مقصود محمدی، تهران: نشر حق‌یاوران.
    10. شهرستانی، محمد بن عبدالکریم، (بی‌تا)، الملل و النحل، تحقیق: محمد سید کیلانی، بیروت: دارالمعرفة.
    11. صدرالمتألهین شیرازی، محمد بن ابراهیم، (1981م)، الحکمة المتعالیة فی الأسفار العقلیة الأربعة، بیروت: دار احیاء التراث العربی.
    12. طباطبایی، سید محمدحسین، (1416ق)، نهایة الحکمة، قم: مؤسسه النشر الاسلامی.

    منابع انگلیسی

    1. Armstrong, D. M., (2004), Truth and Truthmakers, Cambridge: Cambridge University Press.
    2. Baker, S.; Jago, M., (2012), Being Positive about Negative Facts, Philosophy and Phenomenological Research، 85، no. 1، pp. 117–138.
    3. Cameron, Ross P., (2008), Truthmaking, Necessity, and Ontology, London: Routledge.
    4. Molnar, George, (2000), Truthmakers for Negative Truths، Australasian Journal of Philosophy، 78(1)، 72–86.
    5. Ockham, William of, (1991), Summa Logicae (Part III)، in: P. Boehner (ed.), Philosophical Writings، Indianapolis: Hackett.
    6. Russell, Bertrand, (1918), The Philosophy of Logical Atomism، ـــ، The Monist، 28(4)، 495–527.
    7. Wittgenstein, Ludwig, (1922), Tractatus Logico-Philosophicus، ـــ، London: Routledge & Kegan Paul.

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده
انتشار آنلاین از تاریخ 17 آذر 1404
  • تاریخ دریافت: 15 مرداد 1404
  • تاریخ بازنگری: 11 آذر 1404
  • تاریخ پذیرش: 17 آذر 1404